Từ năm 2008 đến nay khái niệm về nợ công hay được nhắc đến đi cùng với sự lo toan, tính toán của các chính phủ và cả những tác động kèm theo với đời sống xã hội ngay ở nước Mỹ hay cộng đồng chung châu Âu với những quốc gia như Hy Lạp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và gần đây có thể là cả Italia… và đến lúc nào là Trung Quốc và Nhật Bản? Liên quan đến nợ công là những vấn đề rất được quan tâm, gây tranh cãi căng thẳng và cả những quyết sách được nâng lên đặt xuống nhằm tìm ra giải pháp. Cuộc chiến nợ công ở Mỹ đã đến hồi kết theo cái cách đôi bên lưỡng viện đều tạm thời thỏa mãn, với con số lớn hơn 100% GDP, vỡ nợ hay không vỡ nợ ở quốc gia giàu nhất thế giới này cũng đã có câu trả lời dứt khoát. Nợ công không còn là vấn đề dễ giải quyết như nhiều người vẫn nghĩ. Ở Việt Nam cũng có nợ công tương đương 52,30% GDP (năm 2009), đứng thứ 44/129 quốc gia về nợ công (Nguồn CIA – World Factbook). Một con số khác của Tạp chí Kinh tế (The Economist), tỷ lệ nợ công năm 2010 của Việt Nam là 50,935 tỷ USD (tương đương 51,6% GDP).

Nguồn: The Economist

Theo TS. Lê Phan Thị Diệu Thảo và Nguyễn Thảo Phương (ĐH Ngân hàng TP.HCM), trong vòng 10 năm nay, nợ công tính trên đầu người từ 110 USD (năm 2001) đến 580,91 USD (năm 2010) cho thấy con số đã tăng lên gấp nhiều lần. Nợ công sẽ còn tăng hay sẽ giảm trong khi tỉ lệ tiết kiệm trong nước chỉ đạt khoảng 27% GDP, mức đầu tư toàn xã hội khoảng 42% GDP/năm – Câu trả lời đã rõ.

Khái niệm nợ công đối ở Việt Nam hình như còn khá mới mẻ đối với cộng đồng, không phải ai cũng biết và hiểu rõ, bản chất của nợ công là nợ như thế nào, bao gồm những khoản gì? Câu trả lời là: Nợ công là nợ chính phủ, nợ được chính phủ bảo lãnh và nợ của các địa phương. Theo con số của hai tác giả thì năm 2009 tỷ lệ nợ công là 52,6% GDP, năm 2010 là 56,6% GDP trong đó:
<>

Nếu chỉ căn cứ vào những con số, nợ công so với GDP của chúng ta vẫn ở mức an toàn (60% GDP là mức được cho là an toàn) nhưng cơ cấu nợ công vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro có thể xảy ra trong bối cảnh lạm phát đang gia tăng trên toàn thế giới, do vậy quản lý nợ công một lần nữa là vấn đề vô cùng quan trọng thông qua việc kiểm soát mức nợ và hiệu quả sử dụng đồng vốn đi vay sao cho phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, kế hoạch thu chi ngân sách Nhà nước ở từng giai đoạn. Việc công khai quy mô, cơ cấu nợ với những thông tin chính xác, khoa học cũng giúp cho việc hoạch định những chính sách quản lý đúng đắn và phù hợp. Mặt khác sự minh bạch nợ công cũng có vai trò lớn trong việc gia tăng trách nhiệm quản lý, giải trình của các cơ quan quản lý nợ. Nợ công là món nợ, xét cho cùng cũng sẽ được trả bằng tiền đóng thuế. Người dân có nghĩa vụ đóng thuế cho Nhà nước và họ cũng sẽ được Nhà nước cho biết các thông tin liên quan đến các khoản nợ công và có vai trò đồng hành cùng Nhà nước trong việc giám sát các hạng mục được triển khai bằng vốn đi vay để nguồn vốn này được sử dụng an toàn và hiệu quả nhất. Mặt khác nợ công cũng phải được giám sát thông qua hệ thống cơ quan chuyên trách với những công cụ sắc bén là các điều khoản của luật có liên quan. Chính phủ là cơ quan có vai trò cao nhất trong việc quản lý chi tiêu trong các lĩnh vực đầu tư, phát triển, cơ cấu lại việc chi tiêu từ nguồn Ngân sách NN đáp ứng nhu cầu cần và đủ cho chi tiêu thường xuyên, đồng thời tiến hành mạnh mẽ công tác cải cách hành chính, giảm các thủ tục chưa hợp lý, tinh giảm bộ máy, luôn có kế hoạch đảm bảo chi trả nợ đầy đủ, đúng hạn, tạo được tỷ lệ thích ứng trong việc chi Ngân sách với GDP của từng năm, cân nhắc thận trọng trước những quyết định đầu tư lớn mang tính dài hạn, kiên quyết loại bỏ những công trình kém hiệu quả. Mặt khác cũng cần đa dạng hóa nguồn thu để Ngân sách NN không bị phụ thuộc vào những nguồn thu không bền vững. Trong một số lĩnh vực nhạy cảm, chính sách thuế cần được hoàn thiện hơn để loại bỏ các yếu tố thất thu, gia tăng nguồn ngân sách. Mặt khác tạo cơ chế phù hợp, ngày càng hoàn hảo hơn nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đất nước. Giảm thâm hụt cán cân thương mại, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động, cải thiện đáng kể đời sống của người dân cũng là những vấn đề quan trọng có tác động không nhỏ tới việc giảm nợ công nhìn ở bình diện tổng thể. Có vay có trả - Nợ công là một câu chuyện bình thường của mỗi quốc gia nếu như quốc gia đó thiết lập được hệ thống quản lý và sử dụng nợ công có hiệu quả. Nợ công là vấn đề danh dự, các cơ quan quản lý và sử dụng nguồn tiền này luôn hiểu trách nhiệm nặng nề của mình trước nhân dân và đất nước. Một nền kinh tế lành mạnh bao gồm rất nhiều yếu tố lành mạnh trong đó có vấn đề nợ công. Trách nhiệm có phần quan trọng thuộc về các cơ quan quản lý nhưng từ phía mỗi người dân cũng phải hiểu biết và thấy rõ phần trách nhiệm quyết định của mình trong việc quản lý sử dụng nợ công và làm tròn nghĩa vụ đóng thuế cho Nhà nước.