Nói về Vinashin, chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế Quốc hội Hà Văn Hiền nhìn nhận thực tế: Không có cơ quan nào làm đầu mối, chịu trách nhiệm chính trong vụ phá sản đặc biệt nghiêm trọng này. Sự thật là những cảnh báo về Vinashin đã được Quốc hội đưa ra sau khi giám sát các tập đoàn nhà nước năm 2008. Nhưng người ta đã phớt lờ những khuyến nghị đó của Quốc hội. Có tới 11 lần thanh tra, kiểm tra của các cơ quan chính phủ khác nhau với Vinashin trong những năm gần đây mà có phát hiện ra sai phạm nào đâu!

Chuyện “phớt lờ” ấy, thật ra không chỉ ở Vinashin. Gần 8 năm trước, Tạp chí Khoa học Tổ quốc số 11+12, phát hành vào trung tuần tháng 6-2003, có bài viết “Doanh nghiệp Nhà nước - Đôi điều nhìn lại” đã biện giải khá kỹ về những khiếm khuyết của các “anh cả đỏ” trong nền kinh tế định hướng XHCN. Bài viết đã được đặt lên bàn Ban đổi mới DNNN TW khi báo phát hành.

Được sự đồng ý của tác giả, TNTTVN xin giới thiệu lại bài viết “Doanh nghiệp Nhà nước - Đôi điều nhìn lại”, như tiếp thêm lời cảnh báo tránh cho những vết đổ khác, không chỉ từ bài học của Vinashin.
Vấn đề là các cơ quan chức năng có bắt tay vào làm hay không mà thôi, chứ họ đã biết rất rõ từ lâu!

Triển khai các điều luật của luật Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) vào cuộc sống, nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của DNNN, thực hiện vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà nước.

Cụm từ DNNN đã thực sự đi vào ý thức của mọi người dân Việt Nam trên nhiều lĩnh vực, đó là sự ưu đãi của Nhà nước đối với DN,  được bao cấp, được ban phát nhiều đặc ân trong kinh doanh. DN được đặc ân ít nhất cũng là “con dấu DNNN”. Từ con dấu DNNN sẽ có nhiều đặc ân khác trong tổng thể DNNN.

Nhìn lại chặng đường đã đi của DNNN và những chỉnh trang thiết thực, chúng ta cần nhìn thẳng vào những yếu kém, những bất cập đang ăn sâu vào DNNN để người quản lý có những quyết sách phù hợp.

1. Trước hết muốn đổi mới DNNN phải đổi mới cung cách quản lý Nhà nước đối với DNNN. Tức là phải làm rõ bản chất pháp lý của việc giao vốn cho DN, phải xác định rõ trách nhiệm của cơ quan hoặc người quản lý trực tiếp DNNN, phân định rõ ai là người phải chịu trách nhiệm về các quyết định mà theo đó, các hoạt động kinh tế của DN bị thua lỗ hoặc gây tổn thất, thiệt hại tài sản của DN. Hiện nay DNNN, trên thực tế là Nhà nước chịu trách nhiệm vô hạn.

Cơ chế chung cho DNNN không còn phù hợp với tất cả các loại hình DNNN, hoặc là phải điều đỉnh cơ chế hoặc là phải điều chỉnh loại hình DNNN.
Ví dụ: DNNN được cấp vốn bằng ngân sách Nhà nước; DNNN được vay vốn ngân sách với lãi suất ưu đãi; DNNN hoạt động trong lĩnh vực độc quyền, đặc ân; DNNN hoạt động công ích,  thực chất là hoạt động đặc ân. Các loại hình DNNN nêu trên đều mang dáng dấp cửa quyền, độc đoán và có dấu hiệu tìm mọi cách giảm nộp ngân sách, giảm lãi nhờ vào cơ chế. Cũng là DNNN nhưng ở dạng khác thì không có đồng vốn nào, phải tự trang trải toàn bộ từ cơ sở vật chất đến vốn kinh doanh, hoặc một ít vốn cho có lệ để đóng dấu đi vay, hợp tác liên doanh, đẻ ra một đoàn DN con, cháu tư nhân núp bóng, tạo ra núi nợ nần…

Khi người quản lý nhìn ra vấn đề thì đã quá muộn, đành im lặng kéo dài nhờ vào cơ chế, sống ngày nào hay ngày đó.

2. Phải đổi mới cách điều hành DNNN. Điều hành DN quyết định sự sống còn của DN. Cơ chế tuyển giám đốc và các cộng sự cơ bản cho một DNNN lâu nay đã không được chú ý, giám đốc DNNN khi có quyết định trong tay thì liền lợi dụng chức vụ quyền hạn tổ chức công ty theo ý chủ quan của mình. Người quản lý có biết và biết rất rõ nhưng các vị quản lý đã vui lòng hết rồi nên bật đèn xanh cho thuộc hạ “múa”.

Một trong những vấn đề phải điều chỉnh trong hoạt động quản lý DNNN là cơ chế tuyển chọn bố trí nhân sự trong DN, việc tuyển chọn và bố trí nhân sự phải thống nhất chung trong các DNNN và được công khai. Hiện nay việc bố trí nhân sự trong đa số các DNNN là theo êkíp, những người không thuộc êkíp sẽ dần bị loại khỏi DN. Các tổ chức chính trị như  Công đoàn hay chi bộ Đảng cũng phải theo ý giám đốc.

Trong một số DNNN có một số người nòng cốt gọi là mồi, số còn lại là hợp đồng. Trong các báo cáo vừa qua, có Tổng công ty hay Công ty có số người lao động lên đến hàng chục ngàn, nhưng thử hỏi có bao nhiêu người có đóng BHYT,BHXH hay có lương cơ bản. Bản chất tốt đẹp của DNNN là ở chỗ người lao động được hưởng các quyền lợi đúng nghĩa, con em chúng ta  kỳ vọng vào DNNN là ở chỗ đó. T

hế nhưng các DNNN đã tận dụng hết các điều của luật lao động để thử việc, thử tay nghề, khoán thời vụ… làm mất lòng tin người lao động đối với DNNN. Chưa kể đến DNNN là nơi để giải quyết các mối quan hệ về lao động kém chất lượng, dư dôi mà người điều hành bị các mối quan hệ ép phải nhận. Ví dụ một khách sạn nhà nước loại thường, có 30 phòng ngủ nhưng có đến 60 phục vụ. Hậu quả đó chúng ta đã và đang chứng kiến.

Có các tổng công ty, công ty chuyên ngành ít có công nhân chuyên sâu, khi có việc thì thuê mướn, không có việc thì mạnh ai nấy lo, duy nhất chỉ có bộ khung và con dấu là tồn tại và không sợ lỗ. Các DNNN đặc thù thì càng lợi dụng các kẽ hở trong luật để nhận người, tăng lương, tìm cách tiêu tiền, tổ chức êkíp theo ý mình. Người viết bài này cũng không hình dung nổi sự lỏng lẻo đến kỳ lạ của công tác quản lý Nhà nước đối với các DNNN.

Nhiều DNNN loại 2, loại 3 nhưng không có pháp nhân công đoàn ( tổ chức công đoàn), chế độ kế toán, hạch toán còn tệ hơn DN tư nhân, họ thay đổi báo cáo hàng năm, cho nhiều tư nhân núp bóng sản xuất - kinh doanh hoặc thuê chức năng kinh doanh. Có DNNN, giám đốc đem con dấu về nhà chơi 4, 5 năm nay, không hoạt động, không kê khai, không nộp thuế nhưng không ai hỏi đến.

Các báo cáo tổng kết DNNN vừa qua chưa nêu ra được số nợ của DNNN phát sinh mà đến nay chưa giải quyết được. Các Bộ, ngành, tỉnh, thành không báo cáo hết thực trạng của các DNNN, nếu có báo cáo thì cũng chỉ là toàn điều tốt. Các DNNN đã “nuôi” nhiều người và sự “quan tâm” của nhiều ngành, nhiều cấp nên làm sao họ báo cáo hết được! Mặc dù đã có nhiều cuộc thanh tra, kiểm tra nhưng đã có biểu hiện nhờn thuốc. Chỉ có Nhà nước trực tiếp thực hiện bằng biện pháp kiểm tra chéo mới có hy vọng nắm được phần nào thực trạng hoạt động của các DNNN hiện tại. Khi chưa đánh giá đúng thực trạng của các DNNN thì chưa thể có phương án phù hợp cho hiện tại và tương lai.

3. Sự đặc ân trong kinh doanh là biểu hiện của sự tập trung cao độ cơ chế xin - cho, cơ chế cửa quyền, cơ chế kém hiệu quả và chất lượng, thiếu sự cạnh tranh lành mạnh, thiếu sự so sánh và chọn lựa các doanh nghiệp đi đúng hướng.

Trước hết xin nói đến các doanh nghiệp hoạt động công ích. Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động công ích cũng sôi động như mọi hoạt động khác, nhưng công việc đã được nhà nước ban phát, phân chia lãnh địa và hoạt động chỉ có lãi, không bao giờ lỗ (vì lỗ đã có Nhà nước chịu), có nhiều việc hay ít việc không ảnh hưởng đến sự phát triển của DN, người lãnh đạo DN chỉ việc chú tâm vào việc làm vừa lòng một số người để tồn tại, được giao nhiều việc và cấp nhiều kinh phí.

Ví dụ dịch vụ công ích sửa chữa vỉa hè, lề đường. Một điều bất cập đang xảy ra nhưng không ai giải quyết là: những căn hộ mặt tiền, có lề đường, chiếm vỉa hè để xây bậc, kinh doanh, tận dụng để xe… thì được nhà nước sửa sang vỉa hè lề đường định kỳ. Từng thời gian ta thấy đào lên, lấp lại, thay gạch… là tiền của Nhà nước bỏ ra để duy tu vỉa hè. Ngược lại, các nhà trong hẻm thì phải bỏ tiền ra để làm đường theo phương châm Nhà nước và nhân dân cùng làm.

Các nhà mặt tiền, ai muốn làm cho vỉa hè cho tốt, cho đẹp cũng không được, muốn làm thì phải xin phép và quan trọng là phải xin phép và đóng tiền bảo kê lãnh địa cho công ty quản lý vỉa hè - nơi mình cư ngụ. Tiền bảo kê phải đóng theo luật bất thành văn, nhưng không có thì người dân không thể tự làm được, người cấp phép cũng không dám cấp - mặc dù người cấp phép là cấp trên của người quản lý vỉa hè.

Một vấn đề nữa cần được đề cập là tình trạng không thống nhất trong việc sắp xếp các DN hoạt động trong cùng một lĩnh vực, cùng một dịch vụ, một loại sản phẩm nhưng môt dạng là DN kinh doanh và một dạng là DN công ích, dẫn đến DN công ích không có khả năng cạnh tranh nhưng vẫn được nuôi sống, vì DNNN công ích phải thực hiện đúng theo khung giá, phí và xử lý kết quả tài chính theo quy định của Nhà nước nên họ “bán lại” các công việc ngon lành cho các DN có cùng chức năng hoặc đẻ ra các DN con, cháu, tự lo vốn kinh doanh và khoác áo Nhà nước.

Loại hình DN con, cháu này nguy hiểm hơn nhiều, vì DNNN chỉ đóng dấu thu quản lý phí, còn tư nhân muốn làm gì thì làm. Mô hình DN con, cháu đang lan tràn sang nhiều lĩnh vực, dẫn đến hậu quả thua lỗ, nợ nần treo lại cho Nhà nước, lợi nhuận thì bỏ túi một số người.

Khi có dịp, các vấn đề nêu ra trên đây sẽ được nêu một cách cụ thể hơn, chi tiết hơn. Phải thừa nhận rằng từ khi có luật DNNN, nhiều DN đã phát huy khả năng của mình để phát triển với nhiều kết quả khả quan. Nhiều người lãnh đạo đã chấp hành nghiêm chỉnh các quy định của Nhà nước, tìm kiếm thị trường, đổi mới công nghệ và phát triển kinh doanh.

Các vấn đề được nêu trên nay, cũng có ý kiến cho là số ít, cá biệt nhưng cũng có ý kiến cho là nhiều. Nhưng dù ít hay nhiều thì khi đánh giá, chúng ta cũng cần nghiêm túc nhìn nhận một cách toàn diện và khách quan. Trong một cơ thể, nếu các ung nhọt nhỏ không được chú ý, không dùng thuốc chữa trị kịp thời thì chúng sẽ phát triển, làm cơ thể suy yếu và lây lan một cách nhanh chóng.

Trong hoạt động của DN cũng vậy, luật DNNN phải đi vào thực tiễn trên cả hai lĩnh vực: khen thưởng và kỷ luật. DNNN phải là môi trường toàn diện để thể hiện tiêu chí định hướng và vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.